Hen enwau anghofiedig

Awdur: Dafydd Fôn  Mai 2020 ymlaen

Heddiw mae cwyno mawr am golli hen enwau o’n hardaloedd, trwy newid enwau tai, yn bennaf. Mae nifer o hen enwau wedi diflannu o’r ardal hon dros y canrifoedd. Y gwahaniaeth ydy mai prynwyr estron yn prynu eiddo yng Nghymru ac yn newid yr enw i’r Saesneg sy’n digwydd heddiw, ond rhesymau gwahanol oedd i’r newid dros y canrifoedd. Roedd tri eswm yn benodol am hyn

i. dim ond o’r 15eg ganrif ymlaen y daeth daliadau unigol i fod. Yn y ganrif neu ddwy wedi hynny nid oedd enwau daliadau’n sefydlog, ond yn newid fel yr oedd y tenant yn newid, er enghraifft, gallai, dyweder,  Tyddyn Maredudd ap Huw mewn un cenhedlaeth fynd yn Tyddyn Morus ab Ifan yn y nesaf, fel y byddai tenant newydd

ii. gallai un daliad fynd yn rhan o ddaliad arall, a chollid yr enw, neu gellid rhannu un, gyda dau enw iddo.

iii. Fe gollwyd nifer o enwau, yn enwedig yn hendre Llanllechid, rhwng 1840 ac 1860, pan ad-drefnwyd llawer o ddaliadau’r Penrhyn, ac yr ehangwyd y parc, a phan lyncodd y chwarel a’i thomen sawl daliad. Dyma ichi beth ddywed Hugh Derfel Hughes yn Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid  1866, wrth sôn am ddiflaniad nifer o dyddynnod yn yr ardal yn ystod ei oes ef

erbyn heddyw y mae y mân dyddynnod hyn, y tai a’r perllenydd wedi eu chwalu, y grechwen a’r bywiogrwydd oedd yma gynt wedi darfod, lleisiau’r plant, a’r gân ym mrig yr hwyr wedi diflannu, y cynbreswylwyr wedi eu chwalu, ac eraill wedi meirw, a maesydd mawrion, y rhai a greant fath o unigrwydd wedi cymeryd eu lle….

Yn yr adran hon byddaf yn rhestru nifer o’r enwau hyn sydd wedi diflannu. Mae nifer yn rhai, oherwydd amgylchiadau hynafiaeth, ac, efallai, ond un cyfeiriad atynt, yn amhosibl eu lleoli. Mae eraill wedi diflannu’n fwy diweddar, ac fe fydd nodiadau ar y rheiny yn y dalennau perthnasol. Bydd dolen o’r enw yn y rhestr hon i’r drafodaeth, a gellwch ei dilyn

Enwau na ellir eu lleoli