C D

Awdur: Dafydd Fôn  Mai 2020 ymlaen

Cae Clochydd   Cae Gwilym Ddu Cae’r Ffynnon  Cae Ifan Gymro  Caellwyngrydd  Cae Rhys William Capel Cwta   Capel Llechid   Capel Ogwen   Cochwillan  Carneddi   Coed y Parc Corbri  Cororion Ciltwllan   Cilfodan Ciltrefnus   Cilgeraint Cwlyn Dinas/ Pendinas  Cymysgmai  Dologwen

Cae Clochydd

Heddiw mae Cae Clochydd yn rhes o dri o dai yn y Carneddi. Cawsant yr enw oherwydd iddynt gael eu hadeiladu ar gae o’r un enw. Rhyw ganrif a hanner yw oed y tai, ond nid felly’r cae, sydd ganrifoedd yn hyn. Un o gaeau fferm hynafol Cilfodan oedd Cae Clochydd; ceir cyfeiriad ato, ynghyd ä chaeau eraill y fferm, yn 1629, pan mae un o feibion Cochwillan, sydd wedi sefydlu yn y Faenol, yn gwerthu rhent y cae, ynghyd â nifer o gaeau eraill. Sonnir amdano, wedyn, yn 1660, yn 1691, yn 1733/3, ac yn 1846. Mae’n amlwg ei fod yn gae llawer iawn mwy nag yw heddiw, yn ymestyn o’r afon Ffrydlas, uwchben ffordd Bont Uchaf, a draw hyd at Pencarneddi, oherwydd, yn 1846, rhoddir  ar rent blynyddol o £6:5:0 i William  Evans Bont Uchaf, gan ei berchennog, Owen Ellis, Cefnfaes

a parcel of land called Cae’r Clochydd, bounded on the south east by the river Ffrydlas, and, on the west, by the road leading from Pencarneddi to Bont Uchaf’.

sy’n dangos fod y cae yn un sylweddol, yn ymestyn o’i leoliad presennol yr holl ffordd at afon Ffrydlas gwr Allt Picyn ( Glanrafon ). Ar y cae hwn yr adeiladwyd, ymhlith eraill,  dai Bontuchaf, Cilfodan, a Ffordd Carneddi, yn ogystal â thri thy Cae Clochydd

O safbwynt yr enw, roedd y Clochydd yn swyddog eglwysig  wedi ei urddo i wasanaeth yr eglwys. Roedd yn swyddog plwyf, yn cynorthwyo’r offeiriad yn y gwasanaeth ac yn gofalu am yr adeilad a’i ddodrefn ac yn gyfrifol hefyd am ganu’r clychau a thorri beddau. Yn aml, byddai clochydd yn mynd yn ei flaen i fod yn offeiriad.

Mae’r enw Cae Clochydd yn awgrymu mai rhyw glochydd penodol, neu pob clochydd,yn rhinwedd ei swydd fel clochydd, ( swyddog eglwys Llanllechid, mae’n fyw na thebyg ), oedd piau’r cae ar un adeg, ( cyn 1629, mae’n amlwg ).

Er y gallai hynny fod yn wir, y tebygrwydd mwyaf yw fod rhent y cae, neu gyfran o’r rhent, yn mynd i gynnal y clochydd lleol.

Gellid, hefyd,fod y degwm ( = un rhan o ddeg o gynnyrch tir oedd yn mynd i gynnal yr eglwys yn flynyddol ) yn mynd at gynhaliaeth y clochydd.

Rhag i hyn fod yn rhy gymhleth, dyma’r ystyron posibl i Cae Clochydd ( o ddyddiau cyn 1629, yn amlwg )

Cae oedd yn eiddo i rhyw glochydd penodol ar un adeg

Cae oedd yn eiddo i pwy bynnag oedd yn dal swydd clochydd ( eglwys Llanllechid, yn fwyaf tebygol)

Cae y mae ei rent yn mynd i gynnal y clochydd

Cae y mae ei ddegwm yn mynd i gynnal y clochydd

Cae Gwilym Ddu

(Gellir gweld erthygl ar y daliad hwn gan Dr John Llywelyn Williams yn y safwe Hanes Dyffryn Ogwen)

Roedd Cae Gwilym Ddu yn ddaliad o 56 acer, wedi ei leoli yn fras yn yr ardal ble heddiw mae Talybont Uchaf, Tyddyn Hendre, a Than Rallt. Oherwydd ad-drefnu ar ddaliadau a therfynau yn hendref Llanllechid rhwng 1840 ac 1860, mae’n hynod o anodd nodi’n union ble’r oedd yr hen derfynau. Bu cymaint o newid, fel y byddai yn hynod anodd gosod map o Lanllechid ar fap o’r ardal bresennol. Yn ogystal, mae’r A55 wedi torri trwy’r union ardal ble’r oedd tir Cae Gwilym Ddu. Digon yw nodi i Gae Gwilym Ddu ddiflannu, ac roedd hynny wedi digwydd cyn yr Arolwg Degwm, oherwydd nid yw’n ymddangos ar honno. Yn Arolwg 1765 mae’n ymddangos rhwng Cae Mawr a Winllan, ac yn terfynu ar Tan yr Allt, y ddau ddaliad cyntaf yn ddau arall sydd wedi diflannu, ond y gellir eu lleoli. Mae ty Cae Mawr heddiw ger Gatws, tra soniwyd am Winllan ar y safwe hon.

Mae cymhlethdod arall gyda daliad Cae Gwilym Ddu. Yn gyntaf, mae cae 16 acer ar y daliad gyda’r un enw, sef Cae Gwilym Ddu, sy’n awgrymu mai dyma ganolbwynt y fferm. Pan ystyrir fod darn arall o dir o’r enw Yr Allt Goed, yn 23 acer, yn rhan helaeth o’r 56 acer, ac yn amlwg yn dir anghynyrchiol, mae’n sicr mai’r cae a enwyd yw canolbwynt y fferm. Y peth rhyfedd yw nad yw’n arferol cael yr un enw ar ddaliad ac ar gae ar ei dir. I gymhlethu pethau ymhellach, roedd dau gae o’r enw Cae Gwilym Ddu ar dir Tan yr Allt,  a’r rheiny’n gaeau sylweddol o 10 ac 8 acer. A oedd y rhain, unwaith, yn rhan o ddaliad mwy gyda’r enw Cae Gwilym Ddu?

Yn Hanes Dyffryn Ogwen, mae Dr John Llywelyn Williams yn awgrymu y gallai mai Gwilym Brewys yw’r Gwilym Ddu, ac mai yma y’i claddwyd wedi ei grogi gan Lywelyn Fawr yn dilyn ei gamymddwyn gyda Siwan, gwraig Llywelyn. Mae’n amlwg fod hyn yn rhan o lên gwerin ardal Llanllechid pan ddaeth Pennant heibio ddiwedd y 18ed ganrif. Dyma ei eiriau ef

‘In my way, near a field called Cae Gwilim Ddu, is an artificial cave, in which ( tradition says ) was interred William de Breos, executed by Llywelyn the Great, on suspicion of too great familiarity with his consort’

Dri chwarter canrif yn ddiweddarach, mae Hugh Derfel Hughes, yntau, yn gyfarwydd a’r un traddodiad lleol, ond mae ef yn fwy amheus o’r traddodiad am gladdu Gwilym de Breos yno

a phan agorwyd y garnedd yng Nghae Gwilym Ddu…. cael yn honno amryw gelfi o efydd na wyddid eu duben,a darn o freuan. Hwn yn ol rhai oedd Gwilym de Breos …. ond tybia eraill y perthyn i gyfnod llawer cynt’.

Un peth diddorol yw fod Hugh Derfel yn cyfeirio at Gae Gwilym Ddu fel lle cyfarwydd iddo yn 1866, er nad oes cyfeiriad ato fel daliad yn 1838-40.

Rhaid inni dderbyn mai peth hynod beryglus yw rhoi coel yn ddigwestiwn ar ddilysrwydd  traddodiad gwerin, yn enwedig felly mewn ymgeisiadau i egluro enwau lleoedd. Gellir edrych ar ymdrechion yn y Pedair Cainc i egluro enwau, megis Talybolion yn dod o’r lle y talodd Bendigeidfran ebolion i Fatholwch am ei sarhâd, neu sawl enghraifft trwy hanes, gan gynnwys sawl un amheus gan Hugh Derfel ei hun. Dim ond gyda Syr Ifor Williams, rhyw ganrif yn ôl, y symudodd egluro enwau lleoedd yn y Gymraeg o fyd y ffansi a ffantasi i’r byd gwyddonol/ ieithyddol/ hanesyddol. Mae esboniadau gwerin yn gyffredinol yn tueddu i weld brwydrau a chladdfeydd arwyr hanesyddol neu chwedlonol yn y rhan fwyaf o enwau. Bu carneddau a thomenni claddu trwy’r oesoedd yn destun dirgelwch, ac yn y nawfed a’r ddegfed ganrif canwyd Englynion y Beddau, sy’n gweld beddau arwyr chwedlonol a hanesyddol yn y carneddau niferus oedd o gwmpas. Beth am Garnedd Dafydd, a Charnedd Llywelyn? A ydym yn credu heddiw mai dyma eu beddrodau?  Cyhyd ag y mae Gwilym Brewys yn y cwestiwn, ar wahân iddo gael ei grogi gan Lywelyn Fawr, mae ansicrwydd hollol am bopeth arall, gan gynnwys man ei grogi. Y gred gyffredinol yw mai yng Nghastell Crogen, ger y Bala, y digwyddodd hynny, ond bu’r ansicrwydd yn ddigon i greu cysylltiad lleol yn Llanllechid. Mae sylw Hugh Derfel yn ein sicrhau mai carnedd cynoesol oedd ar dir Cae Gwilym Ddu, ac mae hynny, ynddo’i hun, yn ddigon i fwrw amheuaeth cryf iawn ar gysylltiad y tir gyda Gwilym Brewys.

Gydag enwau lleoedd gweddol syml, mae’n llawer iawn mwy rhesymol, heb sôn am ddiogel, derbyn yr eglurhâd syml, a pheidio ildio i demtasiwn y dychymyg. I ddechrau, pan ddilynir ‘cae’ gan enw person, y person hwnnw, fel arfer, oedd perchennog , neu denant, y cae, un ai yn wreiddiol, neu ar adeg pan ymsefydlogwyd yr enw. Am Gwilym, mae’n enw hynod o gyffredin yng Nghymru’r Canol Oesoedd, ac wedi hynny, ac mae Du yn epithet cyffredin iawn. Pwy na chlywodd am y bardd Robert ap Gwilym Ddu yn nechrau’r 19eg ganrif? Yn ogystal, yr wyf yn weddol sicr imi weld cyfeiriad at berson o’r enw Gwilym Ddu ( neu fab i berson o’r enw ) o Fodfeio fu’n gweinyddu ar reithgor yn Llys Caernarfon yn ail hanner y 14eg, a byddai hynny yn golygu ei fod yn dirfeddiannwr yn y drefgordd.(Oherwydd y cloi mawr ar hyn o bryd, nid wyf wedi gallu cadarnhau hyn ar hyn o bryd),

O safbwynt enw’r daliad Cae Gwilym Ddu, byddwn yn barod i fentro mai enw daliad cyffredin wedi ei enwi ar ôl perchennog, neu ddeiliad, gyda’r enw cyffredin Gwilym, a’r epithet hynod gyffredin ‘Du’, sydd yn yr enw, ac mai ffansïol hollol yw cysylltu’r lle â Gwilym Brewys, oherwydd fod carnedd o Oes y Cerrig digwydd bod ar y tir. Wedi’r cwbl, fyddwn i ddim yn credu fod Arthur yn gorwedd mewn unrhyw ogof, na Rhita Gawr wedi ei gladdu ar y Wyddfa, mwy nag y byddwn yn chwilio am Gelert yn ei Fedd.

 Nid yw.ychwaith, fel petai Gwilym Ddu ar ei ben ei hun mewn enw tir  yn yr ardal. Dyma ichi rai tiroedd eraill –o amrywiol faintioli – yn Nyffryn Ogwen a enwyd ar ôl perchennog, neu ddeiliad mewn rhyw oes.

Cae Rhys Powel           19 acer Maes y Penbwl

Bryn Robert William    5 acer  Maes y Penbwl

Cae Cadog Goch           1 acer  Aberogwen

Cae Gwalchmai            19 acer   Coed y Parc

Bryn Cae Heilyn             8 acer   Tai’r Meibion

Bryn Cae Heilyn Bach    6 acer      “      “

Bryn Cae Heilyn Coed   7 acer      “      ‘

Gweirglodd Barbra        2 acer     “      “

Gweirglodd Ellen           4 acer     “      “

 

Caellwyngrydd

Mae ambell enw yn enigma, yn enw sy’n edrych yn hynod o syml, ac nad oes angen ei egluro, ond eto yn ddirgelwch llwyr, yn amhosibl ei egluro. Un o’r enwau enigmatig hynny ydy Caellwyngrydd, yn enw sy’n edrych yn hynod o syml, ond yn enw y mae’n rhaid ichi, yn y pen draw, roi eich llaw i fyny a chyfaddef na ellwch mo’i egluro.Tyddyn 22 acer oedd Caellwyngrydd, yn sefyll rhwng Tyn y Ffridd a Than y Bwlch. Nid oedd yn perthyn i’r Penrhyn, gan nad yw ar Arolwg 1765 o dir y stâd. Gallai fod yn perthyn i stâd fechan Tan y Bwlch, neu i stâd fwy Coetmor, gan ei fod yn terfynu ar diroedd y ddwy stâd. Beth bynnag, roedd yn cael ei ffermio, gan fod treth dir o 5 swllt yn cael ei dalu arno. Fodd bynnag, erbyn Arolwg Degwm 1838-40, nodir ‘now built upon’. A dyna hanes y tyddyn, diflannu o dan dai, ar gyfer gweithwyr chwarel gyfagos Bryn Hafod y Wern, a agorwyd ddiwedd y 18fed ganrif. Yn 1841, roedd 162 o dai yno, ac, am sawl Cyfrifiad, fel Caellwyngrydd yr adwaenid y cyfan o’r tai, gyda rhif gwahanol i bob un, ac felly y parhaodd pethau am sawl degawd. Erbyn Cyfrifiad 1891 mae’r ychydig o dai a elwid Rachub wedi cynyddu’n sylweddol, ond mae nifer fawr o dai o’r enw Caellwyngrydd o hyd , ond, erbyn Cyfrifiad 1901 mae Caellwyngrydd wedi rhannu’n strydoedd gydag enwau gwahanol, ( un enw diddorol, nad yw’n bod heddiw, oedd ‘Powls Street’, wedi ei enwi, mae’n siwr, ar ôl y tyddyn ‘Bowls’ yn Llanllechid;pam, tybed?) ond mae tai Rachub yn parhau, ac mae Rachub wedi mynd yn enw ar y pentref cyfan erbyn hyn, ac wedi disodli Caellwyngrydd. Erbyn heddiw diflannodd yr enw,fwy neu lai, ac ychydig o drigolion y Dyffryn sy’n ei gofio.Fel y nodwyd, enigma yw’r enw, gan ei fod yn edrych mor syml, ond eto yn aneglur.Does dim problem gyda Cae, a dim problem gyda Llwyn; gyda’r elfen olaf y mae’r anhawster, oherwydd does gennym ddim syniad beth ydy ‘grydd’.Gyda’r mwyafrif llethol o’r enwau sy’n cynnwys ‘llwyn’, dilynnir ef un ai gan enw person, enw’r coed, neu ansoddair. Does yr un enghraifft ar gael o ‘grydd’, na ‘gwrydd’ fel enw personol, ond gallai fod ynun eithriadol, sydd heb ei gofnodi. Nid ‘crydd’ sydd yn yr enw, oherwydd ni fyddai yn treiglo, a cheid ‘llwyncrydd’. Nid oes coeden o’r enw ‘grydd’, ond fe geir planhigyn o’r enw ‘gwrydd’ ( Saeseg Old Man’s Beard’.. Y broblem efo hwnnw ydy nad llwyn ydy ‘gwrydd’, ond planhigyn sy’n byw ar blanhigyn arall, megis y ma uchelwydd yn wneud. Gellid cael llwyn sydd gyda gwrydd yn drwch arno, wedi ei orchuddio, ac mai hynny roes ei enw i’r lle. Posib, ond amhosib dweud i sicrwydd.Old man's beard

Gwrydd yn tyfu ar goeden arall

Felly, does dim eglurhâd terfynol ar enw Caellwyngrydd ( ar lafar aeth yn Callong-grudd), mwy nag oes eglurhâd pam y disodlwyd yr enw ar hen bentref gyda chymaint o dai gan enw ar ychydig o dai  ar ei gyrion, a daeth Caellwyngrydd yn Rachub 

 

Cae’r Ffynnon

Mae Cae Ffynnon ar Lôn Bronnydd, yn edrych i lawr ar Nant y Garth. Does dim sôn am y lle yn yr Arolwg o diroedd y Penrhyn yn 1768, ond mae’n ymddangos ar Arolwg Degwm 1838-41 fel daliad 6 acer – digon o dir i Owen Morris ddisgrifio ei hun fel ‘farmer’ yng Nghyfrifiad 1841!

Does dim byd arbennig yn yr enw, yn sicr, nid o ran yr ystyr, hyd nes y mae rhywun yn sylweddoli mai’r ‘ffynnon’ yn yr enw yw, mae’n bur sicr, yw Ffynnon Llechid, sef ffynnon oedd wedi ei henwi ar ôl santes y plwyf. Roedd Ffynnon Llechid yn un o’r ffynhonau niferus yng Nghymru Babyddol yr Oesoedd Canol a gysylltid gyda seintiau, ac yr ystyrid fod rhinweddau arbennig iddynt. Mae’n debyg mai’r enwocaf yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ond roedd llawer iawn o ffynhonau gyda rhinweddau arbennig trwy’r wlad, a thua 500 ohonynt wedi eu cysegru i seintiau Cristnogol. Roedd Ffynnon Beuno yn un arall enwog, ac roedd Ffynnon Eilian yn Llaneilian yn Rhos yn un lle gellid mynd ati i felltithio rhywun. Roedd rhai ffynhonnau yn enwog yn lleol, tra’r oedd eraill yn denu pereinion o bell ac agos. Roedd nifer o ffynhonnau fel hyn ar lwybrau’r pererinion i Enlli, ac mae’n arwyddocaol fod Ffynnon Llechid ar lwybr pwysig y gogledd i Enlli, ac wrth ochr y brif ffordd ganoloesol ( a chynt ) o Gonwy i Gaernarfon ar y llwybr hwnnw.

Ond rhaid mynd yn ôl ymhellach nag oes y Seintiau i gael gwir hanes y ffynhonnau hyn. Un o brif dactegau’r Cristnogion cynnar i sicrhau sylfeini’r grefydd newydd oedd cymryd drosodd fannau cysegredig yr hen grefyddau paganaidd yr oeddynt am eu disodli, er mwyn dangos goruchafiaeth gweladwy dros yr hen grefydd. Mae enghreifftiau niferus o hen eglwysi cynnar sy’n amlwg wedi eu codi ar safleoedd paganaidd, ac mae ffynhonnau yn enghraifft dda iawn o’r arfer hwn, yn enwedig yn y gwledydd Celtaidd. Roedd dwr yn rhywbeth cyfriniol iawn i’r Celtiaid, ac roedd duwiau ac ysbrydion ym mhob afon, llyn, a ffynnon. Onid yw dwr yn hanfodol i fywyd, ac mae’r fan ble mae’n tarddu yn sanctaidd i bob crefydd? Efallai y gwyddoch am y trysorau a gafwyd yn Llyn Cerrig Bach at Ynys Môn yn y ganrif ddiwethaf, pethau a daflwyd i’r llyn i blesio’r duwiau gan y Celtiaid oedd y rheiny. Mae’r afon Hafren, wedi ei henwi ar ôl y dduwies Geltaidd Sabrina, a’r Boyne, Shannon, yn Iwerddon, y Seine yn Ffrainc, a nifer o afonydd eraill, wedi eu henwi ar ôl duwiesau Celtaidd. Yn yr un modd yr oedd ffynhonnau yn sanctaidd i’r Celtiaid. Oherwydd fod iddynt arwyddocâd mor arbennig i’r werin bobl, cymrodd y Cristnogion cynnar y rhan fwyaf ohonynt, rhoi enwau seintiau Cymraeg wrthynt, a’u mawrygu fel cynt, ond yn enw Cristnogaeth y tro hwn, a pharhau wnaeth yr hen rinweddau a roddid iddynt gan baganiaeth

Dyma beth ddywed Newell The History of the Welsh Church

The wells that had previously received Divine honours were consecrated to the saint, who used them for baptism, and too often the rites that had been performed of old were continued with a change of names

Yn aml iawn yn yr oes baganaidd, roedd cred fod gan y ffynhonnau hyn rinweddau iachusol, gyda gwahanol ffynhonnau yn gallu iachau gwahanol glefydau ( gan amlaf, roedd hyn yn wir oherwydd rhyw elfen gemegol, a mwynau, yn y dwr). Parhaodd hyn i’r oes Gristnogol. Mae Myrddin Fardd yn nodi fod Ffynnon Llechid yn enwog trwy’r wlad am allu’i dwr i wella clefydau’r croen, a dywed y byddai rhai yn teithio ati a hwythau ar fin marw, cymaint eu ffydd yn ei dyfroedd.

Yn agos iawn i Ffynnon Llechid, roedd Capel Llechid. Nid cyd-ddigwyddiad yw hynny, mae’n weddol sicr, gan mai manteisio ar ffynnon oedd yn enwog ers cannoedd o flynyddoedd a wnaeth adeiladwyr y capel. Roedd ei leoli yn ymyl ffynnon yn manteisio ar y rheiny a ddeuai ati am iachâd, yn ogystal â rhoi lle o addoliad iddynt.

Er i’r Diwygiad Protestannaidd yng nghanol yr 16eg ganrif geisio dileu credoau ac ‘ofergoeliaeth’ Catholigiaeth, fe barhaodd y gred mewn llawer iawn o’r ffynhonnau hyn ymhell i’r 19eg ganrif.

Roedd ARJones, Pen y Bryn, yn cofio pistyll yng Nghae’r Ffynnon, ond dywed iddo gael ei bibellu i seston yn ei hoes hi, felly, nid yw Ffynnon Llechid yn bod bellach fel ffynnon.

Felly, yn yr enw cyffredin Cae Ffynnon, mae gennym atgof am draddodiad, ac am safle, sy’n ymestyn yn ôl fwy na dwy fil o flynyddoedd, o leiaf, sydd ddwy fil o flynyddoedd yn hyn na Bethesda, a thua phymtheg cant o flynyddoedd yn hyn na’r Penrhyn: mae hynny’n sobreiddio dyn!

Cae Ifan Gymro

Yn 1765 roedd yn ddaliad o 35 acer. Mae amrywiaeth yn yr enw, yn 1765 yn Cae Evan Gymro, yn 1841 ac 1851 yn Carn Gymro; yn wir, does dim sicrwydd pa un yw’r gwreiddiol, yn enwedig gan fod y  daliad yn ardal y Carneddi, a enwyd oherwydd fod sawl carnedd yno. Fy nheimlad ydy mae’r enw Cae Ifan Gymro yw’r gwreiddiol, ac mai cywasgiad llafar lleol yw Carn Gymro, a bod yr ardal, Carneddi, wedi cadarnhau’r cywasgiad hwnnw. Mae’n debyg fod Stryd Cymro, Llidiart y Gwenyn, wedi ei enwi ar ôl y daliad. Er ei bod yn ymddangos i Lidiart y Gwenyn gael ei adeiladu ar gae Clochydd, oedd ar dir Cilfodan, mae’n bosib mai ar un o gaeau Cae Ifan Gymro yr adeiladwyd hwy: nid yw’r ffiniau presennol yn adlewyrchu yn union y terfynau a fu.

Beth bynnag am ffurf yr enw, yr hyn sy’n peri penbleth yw’r ‘Cymro’. Nodwyd sut y gellid cael yr enw ‘Saeson’ yn enw mewn ardal oedd yn uniaith Gymraeg ( Gwern Saeson Fawr) ond pam galw rhywun yn Gymro mewn ardal felly; nid yw un Cymro yn sefyll allan mewn ardal sy’n llawn o Gymry! Tybed a oedd Ifan yn Gymro eithafol? Pwy a wyr?

Cae Rhys William

Yn Arolwg 1768 cae 4 acer ar fferm Cae/ Ty Gwyn ( ar y llethr i’r gogledd o Danymarian heddiw) ydoedd Cae Rhys William; roedd hynny’n adlais amlwg o ddarn o dir o oes gynharach. Erbyn Arolwg Degwm 1838-40 roedd yn ddaliad annibynnol o 22 acer, ond, yn ad-drefnu tiroedd yr hendref yn y pumdegau, fe aeth tir Cae Rhys William yn rhan o Dalybont Uchaf.

Mae ystyr yr enw yn amlwg, ond nid oes gennym unrhyw syniad pwy oedd Rhys William, na phryd y bu’n dal y tir a enwyd ar ei ôl, ac, mae’n debyg na ddown fyth i wybod, os na cheir hyd i’r enw mewn rhyw ddogfen yn y dyfodol

Capel Cwta

Mae Capel Cwta ym Mraichmelyn, ger Pont y Twr. Dyma enw sydd wedi achosi penbleth i mi ers amser,gan nad oes gennyf y syniad lleiaf o ble mae’n dod, na beth yw ei union ystyr. Doedd Capel Cwta ddim yn bodoli yn ôl Arolwg y Penrhyn 1768, ac nid yw ar restr ffermydd y stâd sydd ar rent yn 1818. Mae’n ymddangos gyntaf yn Arolwg Degwm 1838-1840 fel tyddyn 9 acer. Yn sicr, mae Capel Cwta ar dir yr hen fferm Tyn Twr, oedd yn 133 acer yn 1768, ond i lawr i 109 acer yn 1840. Roedd fferm Tyn Twr yn terfynu gydag Ogwen, at afon Gaseg, ac yn terfynu wedyn gyda Thyddyn y Gaseg, Cwlyn, a Nant Graen, ac i Ben Braich. Y ffermdy, mae’n debyg, oedd Ty John Iorc, ger Pont y Twr. Fodd bynnag, does dim sôn am unrhyw beth tebyg i ‘gapel’ na ‘chwta’ ar y tir. Mae’n debyg mai un o adeiladau’r fferm ydoedd y ty yn wreiddiol,gan ei fod o fewn rhyw ugain llath i Dy John Iorc. Gyda thwf y chwarel, troes sawl beudy a chwt yn dy!

Bum yn meddwl y gallai Capel Cwta fod yn enw dwad, fel sy’n digwydd yn aml mewn ardal y bu llawer o fewnfudo iddi; mae nifer o enwau dwad felly yn y dyffryn. Ond, na, nid dyna’r ateb, gan nad oes unrhyw Gapel Cwta arall yng Nghymru, hyd y gallaf weld. Enw cynhenid, felly. Mae ‘cwta’ yn enw eithaf cyffredin ar lefydd; roedd na 7 Cae Cwta, gyda 7 ohonynt ym Môn, ac roedd na 5 Tyddyn Cwta ar yr ynys, yn ogystal ag un ger Talybont yn Llanllechid. Mae’ cwta’ yn golygu ‘byr’, mewn dilledyn, fel arfer, megis ‘trowsus cwta’, ‘llewys cwta’, a cheir ‘gwallt cwta’, ond, ar lafar, ym Môn, yn sicr,mae cwta yn gallu golygu ‘cybyddlyd’,’crintachlyd’. Yn y dafodiaeth hon mae person yn gallu bod yn ‘gwta’, pan yw’n gybyddlyd, yn rhoi dim i neb; gallai tir, felly, fod yn ‘gwta’ pan yw’n dir gwael. Ond, wedyn,nid yw Capel Cwta yn dal i wneud unrhyw synnwyr!

Cyn gorffen gyda’r enw, beth am glywed beth sydd gan Hugh Derfel Hughes i’w ddweud am yr enw

o fewn ergyd carreg i’r dwyrain y mae hen dy a elwir Capel John Iorc ac yn ddiweddarach, mewn ffordd o wawd, ar ol i rywrai fod yno yn pregethu, a elwir Capel Cwta. Dywed rhai na bu erioed yn gapel, ond cyfeiria eraill at ei hen ddrws, a’r ystafell wisgo a berthynai iddo i gadarnhau y gred iddo fod.

Mewn gair, does neb yn gwybod pam y cafwyd yr enw.

Capel Ogwen

Mae erthygl diddorol ar Gapel Ogwen ar wefan Hanes Dyffryn Ogwen, gan Dr John Llywelyn Williams, felly nid ail-adroddir dim o hynny yma, dim ond nodi mai daliad 31 acer ar lannau Ogwen ger ei haber ar ochr Llandygai oedd Capel Ogwen. Nid yw’n bodoli ers yr 1840au pan ymgorfforwyd ef i’r parc newydd pan luniwyd hwnnw.

Ers tair canrif bellach mae’r gair  ‘capel’  wedi newid ei ystyr, ac rydym yn meddwl amdano fel adeilad anghydffrufiol ble mae cynulleidfa yn addoli. Ond nid dyna ei ystyr wreiddiol, na’i ystyr am ganrifoedd wedi hynny.

 Ystyr gwreiddiol ‘capel’ ( a ddaeth i’r Gymraeg o’r Lladin ‘capella’ ) oedd ystafell, neu adeilad bychan, i addoli ynddo. Gallai hwn fod yn ystafell y tu mewn i eglwys, lle gallai unigolyn, neu ychydig o bobl, addoli yn breifat ynddo – capel preifat y Pab oedd Palas Sistin yn wreiddiol. Yn ystod y Canol Oesoedd datblygodd arferiad o deulu uchelwr oedd wedi marw yn rhoi arian i godi ystafell o’r fath y tu mewn i eglwys, lle gellid gweddio dros ei enaid; yn aml, byddid yn rhoi arian i gynnal offeiriad i wneud dim ond gweddio dros yr enaid. Dro arall, byddai uchelwr yn gwaddoli capel y tu mewn i eglwys er mwyn iddo ef a’i deulu allu addoli heb orfod cymysgu efo’r werin – y ciaridyms! Gydag amser, aed â’r arfer hwn ymhellach, gydag uchelwyr yn adeiladu capeli preifat yn eu cartrefi – y tu allan mewn cyfnod pan mai adeiladau unigol, un ystafell, oedd y llysoedd, ac yna, pan ddechreuwyd cael gwahanol ystafelloedd gwahanol y tu mewn i’r llys, daeth y capel i mewn i’r llys, fel ystafell yn y prif adeilad. Roedd y rhain ar gyfer addoliad preifat y teulu ar yr adegau hynny pan na fyddent yn mynychu egwys y plwyf. Adlais o’r arfer hwn yw’r eglwys fechan sydd yn y Castell Penrhyn presenno.

Roedd eglwys a mwy nag un capel yn Sycharth, llys Owain Glyndwr,fel y tystia Iolo Goch

                                    Croes eglwys, gylchlwys galchliw,
                                    Capelau a gwydrau gwiw

A phan ddaeth Guto’r Glyn, ynniwedd y 15eg ganrif, i Gochwillan, ymysg y rhyfeddodau eraill a welodd, roedd

                               Fwrdd a chwpwrdd a chapel,

Ambell dro, fe fyddai’r capel gryn bellter oddi wrth y Neuadd, ond ar dir y stâd.

Roedd ail fath o gapel, sef un a godid mewn plwyf mawr, er hwylustod i blwyfolion oedd yn byw ymhell o’r eglwys; byddai hyn yn arbed iddynt fynd yr holl ffordd i’r eglwys ar gyfer pob gwasanaeth. I’r trigolion hynny, dim ond teirgwaith yn eu bywydau y byddai raid iddynt fynd i’r fam eglwys, sef am y tri sacrament pwysicaf, bedydd, priodas, angladd; dim ond eglwys y plwyf allai gynnal y rheiny, roedd pob gwasanaeth arall yn gallu cael ei gynnal yn y capel. Dim ond yn y cyfnod diweddar, pan ymgorfforwyd rhai capeli yn eglwysi yn eu rhinwedd eu hunain y newidiodd hynny. Dyna oedd Capel Curig, capel ar gyfer y plwyfolion rheiny o blwyf Llandygai, yr oedd yr eglwys ger y Penrhyn yn llawer rhy bell iddynt ei mynychu ar gyfer pob gwasanaeth.

Y trydydd math o gapel  ( er mai ‘betws’ oedd enw gwreiddiol y rhain ) fyddai adeilad bychan a godid ar fin llwybrau poblogaidd a ffyrdd, a hynny er budd y teithwyr a’r fforddolion a fyddai am weddio ar eu taith. Gellir dychmygu’r rhain wrth grwydro mewn unrhyw wlad Gatholig, neu Uniongred, heddiw, ble mae’r wlad yn llawn o fân eglwysi ac addoldai ar gyfer gweddi bersonol.

Beth am Gapel Ogwen, ynte? Gallai fod, ar un adeg, ar gyfer teulu’r Penrhyn, ond, tebycach, ei fod ar gyfer fforddolion. Ni wyddom i sicrwydd beth oedd llwybr yr hen ffordd, Lôn Domas, oedd yn rhedeg o Fangor trwy’r parc presennol, rhwng y llys a’r traeth,ac yn croesi Ogwen, ond ni allai fod yn bell iawn o safle Capel Ogwen, gan fod y bont wreiddiol ychydig i fyny’r afon o’r daliad amaethyddol. Gallai’n hawdd fod ar gyfer teithwyr cyn y Diwygiad Protestanaidd.

Fodd bynnag, yn dilyn y Diwygiad Protestanaidd, dirywio, a cholli ei swyddogaeth, fu hanes y capel, nes, erbyn 1871, roedd yn dy ar gyfer un o giperiaid y Penrhyn.

Capel Llechid

Ar dir Plas Uchaf yn 1768, nodir enwau tri chae, Cae’r Betws, a dau Gae’r Betws Bach. Roedd y cyntaf yn gae mawr o 35 acer, tra mai 3 acer yr un oedd y ddau arall. Mae’n ymddangos fod y caeau yr ochr uchaf i’r ffordd bresennol, rhwng Plas Uchaf a’r Bronnydd. Yn ôl Hugh Derfel Hughes, Hynafiaethau Llanllechid a Llandygai, ac A R Jones, Lloffion o Hanes Plwyf Llanllechid, ‘Cae Capel’ oedd yr enw ar lafar yr ardal erbyn canol y 19eg ganrif, ond, yn wahanol i’w ymdriniaeth o hen addoldai eraill yn yr ardal, nid yw’n cyfeirio at unrhyw adfeilion na gweddillion oedd yn y cae, sy’n awgrymu nad oedd unrhyw olion yno yn ei oes ef.  Fodd bynnag, mae Hughes a North, yn eu cyfrol Old Churches of Snowdonia yn nodi fod y capel yn eithaf cyflawn yn y ddeunawfed ganrif, ond heb do, ac y byddai plant yn chwarae ‘eglwys’ ynddo. Mesura, meddent hwy, i 16 troedfedd wrth 8 troedfedd. Wedi hynny, ysbeiliwyd y cerrig ar gyfer adeiladu, ac, erbyn 1900, dim ond sylfeini un wal oedd ar ôl’.

Am ‘capel’ gweler Capel Ogwen.

Betws

Yn wreiddiol nid ‘capel’ oedd ‘betws’; fe enwyd y ddau mewn cyfnod pan oedd pobl yn gwybod yn iawn beth oedd y gwahaniaeth. Mae tuag ugain enw eglwysi efo ‘betws’ yng Nghymru, ac mae trafodaeth lawn ar yr enw yn llyfr Syr Ifor Williams ‘ Enwau lleoedd’. Mae’n nodi fod nifer o’r enwau hyn, yn enwedig yn y gogledd -ddwyrain, yn golygu ‘allt o goed, neu ddrain’, ond mae’n dweud i’r rheiny ddod o ‘bedwas’ yn wreiddiol, sef ‘llwyn o goed bedw’ ( Gweler Bryn Derwas )

Mae’r gair ‘betws’  yn fenthyciad o’r Hen Saesneg ‘ bed-hus’, (cyfoes ‘bead’ a ‘house’). Mae’r ‘bed’ yn golygu ‘gweddi’, ac mae cysylltiad rhyngddo â’r gadwen – y rosari – a ddefnyddir gan Gatholigion wrth weddïo. Mae Syr Ifor yn dadlau mai ‘capel’ oedd ambell i ‘fetws’ a ddatblygodd yn enw lle, sef adeilad i weddio dros enaid rhyw berson arbennig.

Fel y nodwyd, adeilad i deithwyr alw i mewn ynddo i weddio wrth fynd heibio oedd y betws yn wreiddiol. Roedd yr un ar dir Plas Uchaf yn agos i lwybr, neu ffordd, bwysig oedd yn  mynd o Ddyffryn Conwy i Gaernarfon. Mae Lôn Lord ar lethrau Moel Wnion o Aber i’r Bronnydd yn rhan o’r llwybr hwn, ac roedd yr hen lwybr, yn ôl AR Jones , Lloffion o Hanes Plwyf Llanllechid, ychydig i’r dwyrain o’r ffordd bresennol. Gweddol ddiweddar ydy’r ffordd bresennol o ranuchaf Nant y Garth i’r Crymlyn – nid yw’n bod yn ôl map a luniwyd gan y Penrhyn yn 1822; roedd y llwybr bryd hynny yn mynd o Lanllechid at nant y Garth, ac i lawr y Nant i’r Hendre.  Roedd yr hen lwybr yn bod ers miloedd o flynyddoedd, ac yn bwysig yn yr oesoedd cynhanes, yn llwybr Rhufeinig, ac yn llwybr canoloesol, gan gynnwys bod yn rhan o lwybr y pererinion i Enlli. Byddai’r ty gweddi hwn, felly, yn gyfleus ar ochr ffordd bwysig a phrysur yn ei chyfnod. Gyda llaw, nid cyd-ddigwyddiad yw’r ffaith ei fod wedi ei leoli’n agos i Ffynnon Llechid ( Gweler Cae’r Ffynnon )

Cafodd Cae’r Betws ei enw am un o ddau reswm, sef mai yn y cae hwn yr oedd y betws, neu am fod y cae yn cael ei ddefnyddio i gynnal y betws, trwy fod ei rent, neu / ac ei gynnyrch yn mynd at ei gynhaliaeth.

Carneddi

Mae’r Carneddi ar lethrau’r Carneddau – ‘carnedd’ sydd yn y ddau, ond mae lluosog y ddau’n wahanol. Mae’r ‘Carneddau’ y  cyfeirio at enwau mynyddoedd, a enwyd, yn wreiddiol, oherwydd fod carnedd arnynt, ac ymledodd y ‘garnedd’ yn enw ar y mynydd cyfan – Carnedd Llywelyn, Carnedd Dafydd, a’r Garnedd Uchaf, tra bod ‘carneddi’, fel yn enw’r pentref, yn cyfeirio at fwy nag un ‘carnedd’. Mae’r gair ‘carnedd’ yn golygu ‘pentwr o gerrig’, fel arfer, ond nid, o angenrheidrwydd, o wneuthuriad dynol, ond, bellach, aeth y gair yn gyfystyr bron gyda’r gair ‘cromech’ sef yr enw ar y cerrig enfawr hynny a godwyd yn Oes y Cerrig, yn bennaf, fel claddfeydd.

Gyda’r claddfeydd hyn, bwriad y mwyafrif oedd bod yn gladdfa i deulu, neu lwyth, a chedwid esgyrn y meirw, a’r hynafiaid, yn y beddrod. Ni wyddys beth oedd union ystyr hyn, ond credir fod cysylltiad amlwg rhwng esgyrn hynafiaid â pharch at y teulu, yn ogystal â bod carnedd gydag esgyrn hynafiaid yn arwyddo hawl ar dir.

Yn wreiddiol, mae’n debyg, roedd pridd yn gorchuddio pob cromlech a charnedd; yr enw ar y twmpath hwnnw yn y Gymraeg oedd ‘gorsedd’, ac roedd arwyddocâd cyfrin i’r twmpathau hyn. Mae’r ffaith fod eisteddle brenin wedi ei enwi ar ôl y twmpathau hyn yn dangos sut yr edrychid arnynt. Yn y canrifoedd cynnar, yn y gwledydd Celtaidd, fe gynhelid cyfarfodydd y cyngor brenhinol, neu lys cyfreithiol, ar y gorseddau hyn. Ar fryn o’r fath, er enghraifft, y cynhelid y Tynwald, llywodraeth gynnar Ynys Manaw, ac ar orsedd y coronid Uwch Frenin Iwerddon. Felly hefyd ble cynhelid llys Pwyll yn Arberth yn y Mabinogi. Credid, hefyd, mai trwy’r gorseddau y gellid mynd i’r Isfyd, neu Annwfn, a bod mynediad i wlad y Tylwyth Teg trwy nifer ohonynt.

Mae twmpathau, megis Bryn Celli Ddu, neu Farclodiad y Gawres, ynghyd â chromlechi neu garneddi heb bridd, yn weddol gyffredin yn y wlad o hyd. Fodd bynnag, hyd at y ddeunawfed ganrif, roeddynt yn hynod o gyffredin, ac yn britho’r wlad ym mhob man, yn dystiolaeth o boblogaeth ardal ers miloedd o flynyddoedd. Roeddynt wedi parhau, yn bennaf oherwydd yr hyn a nodwyd am sut yr edrychid arnynt fel mannau cyfrin, hudol, ond, hefyd, oherwydd na ellid eu clirio oherwydd eu maint. Fodd bynnag, fe ddiflannodd llawer iawn ohonynt yn y deunawfed ganrif a’r ganrif ddilynol oherwydd tri pheth

  1. Gwella amaethyddiaeth yn golygu clirio tiroedd amaethyddol
  2. Angen cerrig ar gyfer adeiladau newydd, waliau i amgau tiroedd, ac adeiladu ffyrdd
  3. Y gallu i glirio cerrig mawr, e.e gyda ffrwydron

Roedd carnedd enfawr ger Llangefni, er enghraifft,  mewn lle a enwir ar ei hôl, Tregarnedd, ond chwalwyd honno yn llwyr tua 1780. Mae’n amlwg fod llethrau Dyffryn Ogwen yn lle prysur yn yr oesoedd cynhanesyddol: mae’r rhestr o olion cynhanesyddol Sir Gaernarfon yn cynnwys nifer o wahanol olion ym mhlwyfi Llanllechid a Llandygai. Roedd carnedd yn hendre Llanllechid ar dir Cae Gwilym Ddu, ond diflannodd honno, ac roedd caeau o’r enw Cae’r Garnedd a Carneddi ar dir Talybont-Dologwen, hefyd.Mae’n amlwg, hefyd, fod mwy nag un ar y tir a enwir Carneddi. Un o’r Carneddau hyn,ac efallai’r fwyaf,oedd yr un a roddodd ei henw i Garneddwen. Mae Hugh Derfel Hughes Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid yn dweud hyn

….yr isaf o ba rai a elwid ‘Y Garneddwen’, hon oedd Gladdfa Llys Don o bosibl, a phan y’i hagorwyd oddeutu y flwyddyn 1816, wrth ei chario, yr hyn a barhaodd am wythnos i wedd, wneyd y ffordd fawr, deuwyd o hyd i gistfaen o’i mewn  …. ac esgyrn dyn o faintioli mawr

Mae’n sicr mai i wneud yr A5 wreiddiol yr aeth cerrig y gromlech hon, fel sawl un tebyg iddi. Does dim rhaid rhoi coel ar honiad HDH am Gladdfa Llys Don, gan ei bod yn arfer yn y gymru gynnar i weld beddau arwyr yn y cromlechi. Mae Englynion y Beddau, cyfres hir o englynion o gyfnod cyn 1000 OC yn cyfeirio at nifer o’r cromlechi hyn gan nodi pa arwr chwedlonol a gladdwyd y mhob un.

Cefnfaes

Mae dau le ym Methesda heddiw yn cario’r enw, sef Canolfan (hen Ysgol) Cefnfaes, a Stryd Cefnfaes. Mae gwreiddiau’r enwau i’w gweld y tu allan i Fethesda. Petaech yn edrych ar hendref plwyf Llanllechid ( sef yr ardal yng ngwaelod y pwyf rhwng y bronnydd a Thraeth Lafan ) ar fap OS, fe welwch goedwig fechan gyferbyn â  bythynnod Tan Rallt, ger Tai’r Meibion ( ar draws yr A55 iddynt ). Gwelwch, hefyd, mai enw’r goedlan honno ydy “Coed Cefnfaes’, ac yno mae’r ateb i’r ddau enw ym Methesda.

Fferm oedd Cefnfaes, a honno’n fferm sylweddol, o 142 acer, yn yr hendref, yn eiddo i Stâd y Penrhyn. O 1798 ymlaen, yn sicr, roedd yn nhenantiaeth dyn o’r enw Owen Ellis, a’i deulu. Roedd y teulu hwn yn un o hen deuluoedd Llanllechid, gyda gwreiddiau, dros ganrif ynghynt, yn Nyffryn Conwy; daethant, ymhen y rhawg, yn deulu lluosog a dylanwadol iawn yn y dyffryn. Yn yr 1830 rhannwyd  Cefnfaes yn ddau ddaliad, Cefnfaes ( weithiau Newydd ), a Hen Gefnfaes, gydag Ellisiad yn denantiaid yn y ddwy, tad a mab yn un, a mab arall yn y llall. Yn 1857, fel rhan o ad-drefnu gan y Penrhyn, unwyd tiroedd y ddwy Gefnfaes  gyda Thai’r Meibion, oedd ar y terfyn, a rhoddwyd y denantiaeth i Owen Ellis (y mab) a’i frawd, Humphrey. Buont yn byw yn y ddwy Gefnfaes tan 1863, pan symudasant i Dai’r Meibion. Erbyn Cyfrifiad 1871 does dim sôn am yr un o’r ddwy hen fferm. Diflannodd Cefnfaes, felly, o hendref Llanllechid, gan adael ond y Coed i gadw’r enw

Ond nid o Fethesda. Mae rheswm syml a hynny. Yn ogystal â bod yn denantiaid i’r Penrhyn, roedd teulu’r Ellisiaid yn berchnogion, ers 1660 ar hen fferm Cilfodan, ac, ar dir y fferm hon yr adeiladwyd llawer o’r Fethesda a dyfodd gyda’r chwarel. Teulu Ellis, y Cefnfaes, oedd yn cael yr holl arian a ddeuai o lesu tir i godi tai arno, a daeth Stâd  i fodolaeth. Ar dir yr hen Gilfodan, tir Stâd Cefnfaes, yr adeiladwyd y stryd a enwyd ar ôl y stâd, ac ar dir yn eiddo i stâd Cefnfaes yr adeiladwyd yr ysgol, hefyd. Dyna pam y mae enw o waelod plwyf Llanllechid ar gael o hyd ym Methesda.

Ond beth am ei ystyr yr enw?

Mae ‘cefnfaes’, fel gair unigol, yn gallu golygu ‘tir gwastad yn yr ucheldir’, plateau, ond, o ystyried ble’r oedd y fferm, gellir gwrthod hynny’n syth.

Mae tystiolaeth o bapurau’r Penrhyn mai enw gwreiddiol y daliad oedd ‘ grose’ ( y groes ), sy’n ddiddorol o gofio’r Maes y Groes sydd yn yr ardal heddiw. Beth bynnag, arhoswn efo Cefnfaes.

Am ‘maes’, mae’n hen air, sy’n deillio o’r Brythoneg ‘mages’, ac yn golygu ‘ tir agored, eang’, yn wastad, fel arfer. Mae’r elfen gyntaf ‘ma’ i’w weld yn yr enwau Mathafarn, a Mallwyd, ac eraill. Mae’n air perffaith i ddisgrifio’r tir sy’n ymestyn o Abergwyngregyn i afon Ogwen.

Am y ‘cefn’ nid yw ‘cefnen o dir’ yn addas, gan mor wastad y tir yn y fan hon, ac nid yw ‘ pen draw’ ychwaith yn addas. Fodd bynnag, mae’r ystyr i’w weld mewn defnydd arall a geir o’r gair ‘cefn’, fel yn ‘cefn dydd golau’, ‘ gefn drybedd nos’, y ddau yn golygu ‘canol’. Mae lleolaid tir yr hen fferm yng nghanol gwastatir yr hendref yn gweddu’n llwyr gydag ystyr ‘yng nganol y maes’.

COCHWILLAN

created by dji camera

Neuadd ganoloesol a fferm yng ngwaelodion plwyf Llanllechid yw Cochwillan, yn terfynu ar afon Ogwen. Heddiw mae’r Neuadd ganoloesol, a fu’n ysgubor fferm hyd 1969, wedi ei hadnewyddu, a than ofal Cadw, yn un o’r ychydig neuaddau o’r fath sydd wedi goroesi yng Nghymru. Mae’r neuadd bresennol yn dyddio yn ôl i rywle rhwng 1450 a 1465, ( neu efallai mor hwyr â 1485+) gan iddi gael ei chodi gan Wiliam ap Gruffydd yn y blynyddoedd hynny. Roedd ei daid, Robin ap Gruffudd, wedi ymsefydlu yn yr ardal o leiaf tua 1389, ac mae’r bardd Gwilym ap Sefnyn  yn nodi fod ty ar y safle yn adeg Robin, ac, efallai, mai adnewyddu a wnaeth Wiliam. Roedd Robin yn frawd i Gwilym ap Gruffydd, sylfaenydd stâd y Penrhyn.

Yn ei dydd roedd hi’n Neuadd arbennig o foethus; mae’r bardd Lewys Môn yn cyfeirio at ei ffenestri gwydr, hardd ( mewn cyfnod pan oedd gwydr yn brin iawn), tra nododd Guto’r Glyn fod glo yn cael ei losgi yno ( arwydd arall o foethusrwydd).

Y mae deuwres i’m diro,        Ei goed o’r glyn gyda’r glo.[3]

Daeth Cochwillan a’i thiroedd i feddiant John Williams, Archesgob York ( John Iorc ) yn nheyrnasiad Siarl 1, ac unodd ef Gochwillan a’r Penrhyn

Mae Cochwillan yn enw tywyllodrus iawn ! Mae’n edrych mor syml i’w egluro. Mae’r ‘ coch ’yn amlwg ac yn hawdd, ac mae na ‘-an’ ar ei ddiwedd, sy’n dweud wrthym ei fod yn rhywbeth benywaidd ( fel yn ‘hogan’, neu ‘hosan}’ , neu yn rhywbeth bach ( fel yn ‘baban’). Neu, wrth gwrs, fe allai’r elfen olaf fod yn ‘llan”, fel yn ‘perllan’, neu ‘corlan’. Ac onid ydy’r ail elfen yn debyg iawn i ‘winllan’!  Syml!

A hollol anghywir!

Y gwir yw mai’r unig beth y gallwn ddweud am yr enw Cochwillan yw nad ydym yn gwybod o gwbl beth yw ei union ystyr. Mae’n enw sydd bron yn unigryw; mae na Gochwillan Bach ym mhlwy Llaneilian yn Ynys Môn, ar y ffordd o draeth Llugwy i Laneilian, ac roedd na Gochwillan yn Aberchwiler, Sir Ddinbych. A dyna ni!   Dydy o ddim byd i’w wneud â choch, a dim cysylltiad efo gwinllan, a does na mo’r fath air â gwillan.

Yng nghywydd Guto’r Glyn i’r llys a nodais eisoes, gwelir y llinell

A gwych allor Gwchwillan,

sy’n  awgrymu mai Cwchwillan oedd yr enw yn wreiddiol, ond does dim enghraifft cynharach, nac arall, o Cwchwillan. Os mai ‘cwch’ oedd yr elfen gyntaf, gallai hynny gyfeirio at ffurf yr adeilad ar ffurf cwch ben ucha’n isaf, neu ei fod ar ffurf cwch gwenyn Gymreig, ond does gan neb gynnig am yr ail elfen ‘gwillan’, gan nad oes unrhyw wybodaeth amdano. . Yr unig awgrym arall yw mai rhyw air Gwyddeleg ydyw, neu air Gwyddeleg wedi ei Gymreigio, a hynny cymaint nes colli golwg ar y gwreiddiol, a dod yn air Cymraeg da, yn ymddangosiadol. Mae elfennau felly mewn sawl enw cyfarwydd, megis Aberdesach, Llyn, Pencarnisiog, Clydach, ac ati, ac yn enwedig mewn geiriau sy’n cynnwys y cytseiniaid CH ac LL.

Am Gochwillan, digon yw dweud nad ydym yn gwybod beth oedd ei ystyr gwreiddiol, ond mae’r air soniarus dros ben!

COED Y PARC

Nid enw ar barc yw hwn,fel y dengys y ffurf, ond enw ar goed sydd, mae’n ymddangos, yn rhan o ryw barc. Mae’n hen enw: yn 1430 sonnir am ‘Tethin ( Tyddyn ) Coyd Park’. Yn 1600, roedd y gwastraffus Piers Griffith mewn trafferthion ariannol (eto!) a benthyciodd £400 gan Thomas Myddleton (o Lundain, erbyn hynny, ond Dinbych yn wreiddiol) gan roi Coed y Parc fel sicrwydd yn erbyn y benthyciad.

Roedd Coed y Parc yn fferm fawr o 146 acer yn 1768, yn ymestyn o’r mynydd ger Cilgeraint i lawr at afon Ogwen, ac ar hyd yr afon o Dyn Clwt bron at Bont y Twr heddiw. Fodd bynnag, roedd datblygiad cyflym Chwarel Braich y Cafn mor agos at y fferm yn fygythiad, ac yn arwydd  o’r hyn oedd i ddod. Erbyn 1813 nodir yr adeiadwyd ar ei thir ‘several tenements for the accommodation of the quarry’. Erbyn Arolwg Degwm 1838-40 roedd yr hen fferm yn 9 daliad gwahanol, yn amrywio o 73 i 15 acer, ac roedd 31 ty a elwir Coed y Parc. Diflannu fu hanes y fferm, yn rhannol o dan domennydd y chwarel, ac yn rhannol i ddaliadau newydd, megis Bryn Derwen a Bryn Meurig, ac yn rhannol i ddaliadau cyfagos, ond arhosodd yr enw yn y dreflan fechan sy’n parhau ar ei thir.

CORBRI

Mae Corbri yn ddaliad hynafol yn ucheldir plwyf Llanllechid; Mae sôn tua 1560 yn Rôl Rhent Cochwillan  at “Tyddyn y Corbri’. Yn wreiddiol, roedd yn ddaliad sylweddol iawn, oherwydd, yn 1768, roedd tri daliad yn dwyn yr enw, yn 104, 97, a 64 acer, sy’n dangos yn amlwg fod un daliad o 265 acer wedi ei rannu’n dri. Ar yr olaf o’r rhaniadau yr oedd cae 3 acer o’r enw Bryn Owen; erbyn 1841 roedd yr holl fferm wedi ei hailenwi ar ôl y cae hwn, ac, wedyn, dim ond dau ddaliad o’r enw Corbri oedd.

Mae’r enw wedi ei egluro fel cyfuniad o ‘cor’ a ‘bre’, sef ‘bryn bychan’ ( ‘cor’ , fel yn ‘corrach’, a ‘bre’, fel yn ‘moelfre’ – ‘bryn moel’ ), ac, yn ieithyddol, a daearyddol, mae’n rhesymol, ond nid oes unrhyw dystiolaeth hanesyddol i’w gefnogi. Yn ychwanegol, mae’r enghraifft o 1560 yn dangos mai ‘Corbri’, ac nid ‘Corbre’, yw’r ynganiad bryd hynny, hefyd.

Mae Syr Ifor Williams yn gwrthod yr eglurhâd uchod, gan ddadlau mai enw personol yw, a hwnnw’n enw Gwyddelig “ Cairbre’. Yr oedd yr enw hwn yn enw Gwyddelig cyffredin iawn yn yr oesoedd cynnar, gydag enghreifftiau ohono mewn enwau llefydd yn yr Alban, Ynys Manaw, ac Iwerddon, yn ogystal â Chymru. Roedd Llety Corbri ar un adeg rywle yn Llyn neu Eifionydd, Atgoed Corbri yn Arllechwedd Isaf ( Dyffryn Conwy), a dywedir mai nawddsant cyntaf Heneglwys ( Bodffordd, Ynys Môn ) oedd Sant Cairbre.

Os mai enw personol Gwyddelig yw Corbre, yna mae’n mynd â ni yn ôl fwy na mil a hanner o flynyddoedd i’r 5ed a’r 6ed ganrif, cyfnod pan oedd nifer sylweddol iawn o Wyddelod wedi ymsefydlu yn ardaloedd gorllewinol Cymru. Byddai hynny yn gosod dechreuad y daliad ymhell yn ôl yn niwloedd hanes.

Un nodyn ychwanegol. Roedd yr eglwysi Cristnogol cynharaf yn cael eu sefydlu mewn llefydd neilltuedig, ymhell oddi wrth y canolfannau poblogaeth, a hynny am ddau reswm; yn gyntaf, er mwyn tawelwch i fyfyrio ac addoli, ac, yn ail, rhag gelyniaeth y mwyafrif nad oeddynt yn Gristnogion. Fodd bynnag, fel y daeth y boblogaeth gyfan yn Gristnogion, sefydlwyd eglwysi ar gyfer canolfannau poblogaeth. Mae eglwys Llanllechid wedi ei lleoli ar dir Corbri, o fewn canllath i leoliad y tai presennol. Ai yma, ar dir Corbri, yr oedd canolfan poblogaeth yr ardal yn y chweched ganrif, ac ai Corbri sy’n gyfrifol am leoliad yr eglwys? Mae’n amhosibl gwybod yr atebion hyn heddiw, ond mae’r cwestiynau’n ddiddorol.

 

CORORION

Saif Cororion ym mhlwyf Llandygai, ar gyrion Tregarth. Yn1768 mae’n ddau ddaliad, un o 51 acer, a’r llall yn 22 acer. Nid oes dim yn arwyddocaol amdano, ac nid oes dim syfrdanol yn enwau ei gaeau. Fodd bynnag, mae hanes hir, ac anrhydeddus, i Gororion. Mae’n fwy na thebyg mai dyma’r enw hynaf sydd ar gael ar unrhyw ddaliad yn Nyffryn Ogwen,yn mynd yn ôl o leiaf 1000 o flynyddoedd. ( Mae enwau rhai o’r mynyddoedd, a’r rhan fwyaf o’r afonydd yn hyn)

Chwedlau enwocaf y Gymraeg yw Pedair Cainc y Mabinogi,lle ceir hanesion arwyr sy’n wybyddus i laweroedd, yng Nghymru a’r tu hwnt, rhai megis Pryderi, Branwen ferch Llyr, Bendigeidfran fab Llyr, Math, Efnisien, Lleu Llaw Gyffes, Arianrhod, Blodeuwedd, a llawer mwy. Er mai i chwarter cyntaf y 14eg ganrif y mae’r llawysgrif cyntaf o’r Pedair Cainc yn perthyn, mae Syr Ifor Williams wedi eu dyddio, fel corff o chwedlau, i ail hanner yr 11eg ganrif. Yn ogystal, y gred gyffredinol erbyn heddiw yw mai cyfansoddiad ysgrifenedig o‘r cyfnod hwn wedi ei seilio ar chwedlau llafar llawer hyn, yw’r Pedair Cainc sydd gennym heddiw.

Un nodwedd amlwg o chwedlau gwerin, ac o’r Pedair Cainc,  yw ymgais i egluro enwau llefydd sy’n wybyddus i’r gynulleidfa. Yn y bedwaredd gainc, Math fab Mathonwy, mae moch Pryderi, Arglwydd Dyfed, yn cael eu dwyn trwy dwyll gan Gwydion a dynion Gwynedd, ac mae Pryderi a’i filwyr yn dilyn gwyr Gwynedd a’r moch tua’r gogledd er mwyn eu cael yn ôl. Mae hyn yn rhoi cyfle i’r storiwr fynd â’r moch trwy fannau megis Mochnant a Mochdre, i honni mai oherwydd moch Pryderi y cafodd y llefydd hyn eu henwau. Fel mae’r gwyr Gwynedd yn nesáu tua chartref, gyda Phryderi ar eu sodlau, fe gyrhaeddant Arllechwedd, gan orffwys am ychydig. Mae Gwydion yn gwneud ‘creu’ ( ‘corlan foch’, neu ‘dwlc mochyn’ ) trwy hud a lledrith i gadw’r moch tra gorffwysant, a dyna, meddai’r storiwr, ‘pam y galwyd y lle’n Creuwyrion’.

‘Creuwyrion’ oedd y ffurf a ddatblygodd dros amser yn Cororion. Mae’r cyfeiriad ato yn y Bedwaredd Gainc yn dangos dau beth yn glir

  1. Yr oedd Cororion ( Creuwyrion ) yn bodoli pan roddwyd y Pedair Cainc at ei gilydd yn ail hanner yr 11eg ganrif
  2. Yr oedd yn lle digon amlwg i wrandawyr y chwedl wybod am ei fodolaeth

Yr oedd yn lle amlwg, neu fe ddaeth felly, gan mai safle bresennol Cororion, mae’n weddol sicr, oedd canolfan weinyddol y drefgordd a alwyd wrth ei henw. I’r dwyrain o afon Ogwen yr oedd trefgordd Bodfeio, ac i’r gorllewin drefgordd Cororion.

Am ystyr yr enw, rhyw chwarter daro’r targed a wnaeth storiwr y Pedair Cainc. Mae’n bosib y cafodd y lle ei enw oherwydd fod ‘creu’, neu ‘gorlan foch’ yno, ond ni fu Gwydion, na’i hud, na moch Pryderi erioed ar gyfyl y lle. Yn hytrach, roedd y gorlan foch yn perthyn rhyw oes i ‘wyrion’ rhywun; mae’n sicr fod enw personol yn dilyn y ‘wyrion’ yn wreiddiol. ( Enw gwreiddiol Betws y Coed oedd Betws Wyrion Idon, sef ‘ty gweddi/ eglwys fechan/ wyrion Idon ). Rwan gall ‘wyrion’ olygu’n llythrennol ‘plant i blant’ rhywun, ond, yn fwy cyffredin, yn yr oesoedd cynnar, mae ‘wyrion’ yn golygu ‘disgynyddion’, neu ‘deulu’, felly ‘disgynyddion Idon’ oedd perchnogion, neu adeiladwyr, neu waddolwyr, y betws cyntaf; yn yr un modd ‘disgynyddion ‘ rhyw berson yr aeth ei enw’n angof oedd perchnogion y ‘creu’, sydd heddiw yn cael ei adnabod fel Cororion

Mae ‘na bosibilrwydd arall i ‘creu’, hefyd, sef mai ‘amddiffynfa’ yw’r ystyr, fel yn y Creuddyn. Os felly, yna ‘amddiffynfa’r wyrion/ disgynyddion’ yw’r ystyr.

CILTREFNUS

CIL

Enw ar stâd fechan o dai heddiw, ond, am ganrifoedd, fferm ydoedd, yn ymestyn o’i therfyn gyda Phant Ffrydlas i fyny at Freithwen, ac o’r afon Ffrydlas at fferm Gerlan. Yr oedd yn eiddo i stâd fechan Tanybwlch yn Llanllechid. Yn 1864 – 65 fe werthodd y perchennog, James Taylor, lawer o’i thir i adeiladu pentref newydd y Gerlan arno. Nid Ciltrefnus yw’r enw gwreiddiol, arfer llafar o newid gair sydd wedi colli ei ystyr yn air cyffredin, cyfoes sy’n gyfrifol am hynny. Digwydd enghreifftiau eraill o hyn yn yr ardal e.e. aeth Tyddyn Sabel yn Dyddyn Stabal ar lafar, a phan aeth ystyr ‘sgafell’ ( silff o dir ) yn angof, aeth Tanysgafell yn Tanysgrafell ( sgafell = y crib i gribo rhawn ceffyl). Yn yr achos yma, yr enw gwreiddiol oedd Ciltreflys, fel y dengys enw’r capel a adeiladwyd ar ei dir. Roedd ansicrwydd rhwng ‘treflys’ a ‘trefnus’ erbyn yr 1830au, ac, ymhen ychydig flynyddoedd Ciltrefnus a geid yn ysgrifenedig, gyda Treflys wedi ei neilttuo i’r capel yn unig.

Mae’r ystyr gwreiddiol yn mynd â ni yn ôl i’r Canol Oesoedd, ble’r oedd ‘treflys’ yn golygu ‘fferm y llys’, sef y fferm yr oedd ei chynnyrch yn cynnal y llys. Gellir cymharu hyn gyda Treflys yn Eifionnydd, fferm a oedd yn cynnal yr hen lys Cymreig yn Nolobenmaen. Yn achos Dyffryn Ogwen, mae’n bur sicr nad y llys yn Aber a olygir, gan fod tiroedd llawer mwy breision yn nes at hwnnw. Yr unig ddau ddewis arall yw y Twr yn Abercaseg, neu Bryn Byrddau ( Gweler Safleoedd Hanesyddol Dyffryn Ogwen ).

CILGERAINT

CIL

Mae Cigeraint yn hen ddaliad.   D ywe d  Hugh Derfel Hughes   Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid

‘Yn nyddiau Oliver Cromwell yr oedd Gras ych Huw yn byw yng Nghilgeraint, ac yr oedd ei ffriddoedd yn cynhyrchu cnwd tew o haidd, rhyg, a chywarch’

Roedd Gweriniaeth Cromwell mewn grym 1649 – 1660. Erbyn 1768 roedd Cilgeraint yn 4 daliad o 58,66,40,a 22 acer, sy’n golygu, yn wreiddiol, ei fod yn ddliad o 186 acer. Mae Geraint yn hen enw Cymraeg – mae Geraint ab Erbin yn ymddangos yn y Mabinogion ac yn Chwedl Culhwch ac Olwen, ceir Geraint yn y Gododdin yn y 6ed ganrif, a Geraint oedd enw brenin Dyfnaint yn y 5ed/6ed ganrif. Gan fod yr enw yn dod o’r gair ‘câr ‘ = teulu, perthnasau, y rhai rydych y neu caru – gall Cilgeraint olygu ;’man cysgodol, encil, lloches Geraint, neu ‘man cysgodol, encil, lloches yn perthyn i’r  teulu’

CILTWLLAN

created by dji camera
Edrych draw dros Giltwllan tua’r Carneddau

Cil

Yn ôl yr awdurdod ar enwau llefydd, Syr Ifor Williams, daw’r enw o Cil + tywyll + llan = yr eglwys mewn lle cysgodol tywyll ( sef mewn coed ). Yr oedd adfeilion eglwys yno yn nechrau’r 1860au pan nododd taid Syr Ifor, Hugh Derfel Hughes, hynny yn Hynafiaethau Llanllechid a Llandygai. Mae’r terfyniad ‘-an’ yn dod o’r Wyddeleg, ac yn cyfleu rhywbeth bychan ee cryman, gwreigan, mudan, truan, yn arbennig mewn enwau afonydd bychain, nid dyna yw yma; petai, fe geid ‘tyllan’, nid ‘twllan’. Nid yw eglurhad Syr Ifor yn fy argyhoeddi yn llwyr ( mae fel petai wedi ei ystumio, rywsut ), ond nid oes cynnig amgen.

Cilfodan

CIL

Mae fferm Cilfodan wedi pendilio dros y blynyddoedd o fod yn un daliad i fod yn ddwy, i fod yn un unwaith eto, a heddiw i fod yn hanner yr hyn a fu. Yn wahanol i’r rhan fwyaf o ddaliadau’r dyffryn, nid pes cofnod iddi fod erioed ym meddiant y Penrhyn, na’r un stâd arall. Ym 1660, roedd y fferm ym meddiant  Owen ap William ap Richard; y flwyddyn honno rhoes hi yn anrheg i’w fab, Ellice Owen. Yn ôl arfer y cyfnod cymerodd ei fab ef enw cyntaf ei dad fel cyfenw, a sefydlogodd hynny. Ym meddiant y teulu Ellis y bu’r fferm wedi hynny, a hwy oedd y perchnogion pan adeiladwyd y rhan fwyaf o bentref Bethesda ar ran isaf y fferm. Teulu’r Ellisiaid, oedd yn denantiaid i’r Penrhyn yn fferm Cefnfaes yn yr hendref, a Thai’r Meibion wedi hynny, oedd yn medi’r elw o ddatgblygiad Bethesda. O safbwynt yr enw, mae’r ail elfen yn anodd, a hynny oherwydd beth fyddai’r ystyr yn ei ddweud, ac am ei fod yn defnyddio geiriau ymddangosiadol syml nad ydynt yn gyfarwydd ar lafar. Os mai ‘hafodan’ yw’r ail elfen, yna hafod fechan sydd yn y lle cysgodol. Mae hynny’n bosibl, ond nid oes unrhyw enghraifft o’r gair hwnnw mewn unrhyw le o gwbl. Ar y llaw arall,  gall mai ‘cafoden’ yw’r ail elfen = cawod fechan. Mae hynny, i raddau helaeth, yn cael ei gefnogi gan yr enghraifft ysgrifenedig o’r enw, sef o tua 1560, pan nodir ‘Tithyn Kille Kavoden’ ym mhapurau’r Perhyn. Yr unig broblem efo hynny ydy’r gair ‘cafoden’ ei hun, nad oes enghraifft ohono yn unlle arall, ynghyd â’r cwestiynau ‘Beth yw cawod fechan? A pham fod y lle yn lle cysgodol i gawod fechan, ond nid i  gawod fawr? Efallai mai’r peth gorau yw derbyn nad yw’r enw, ar hyn o bryd, yn hollol glir ei ystyr.

Cwlyn

Heddiw rhan o bentref Braichmelyn yw Cwlyn ( a’r rhesdai Cefn Cwlyn, a adeiladwyd, fel yr awgryma’r enw, ar y tir y tu ôl i  adeiladau Cwlyn). Yn 1765, roedd yn dyddyn bychan o 8 acer yn terfynu ar Dyn Twr a Nant Graen, gydag Afon Gaseg yn llifo un ochr iddo. Oherwydd y llif mewnfudwyr i’r dyffryn, dros amser datblygwyd adeiladau’r tyddyn yn ddau dy, ac mae Cwlyn, bellach, yn rhes o dri thy. Mae’r rhan fwyaf o dir y tyddyn gwreiddiol yn dal yn dir amaethyddol. Enw un o’r caeau oedd Cae’r Merchaid, a byddai’n hynod o ddiddorol gwybod pam y cafodd yr enw hwnnw.

O safbwynt yr enw, mae’n perthyn i’r dosbarth niferus hwnnw o enwau llefydd sydd wedi eu henwi oherwydd rhyw dyfiant sy’n gyffredin, neu’n amlwg, ar y tir hwnnw, boed hynny’n goed, yn llwyni, neu’n blanhigion. Ceir sawl enghraifft ar draws gwlad, megis Llwynhelyg, Cae Drain, Llwyn Onn, ac ati, ac yn yr ardal hon ceir Dolhelyg, Pantdreiniog, Llwyncelyn, a rhoddwyd cynnig ar darddiad cyffelyb i Fryn Bela. Dyna, mae’n fwy na thebyg, pam y cafodd Cwlyn ei enw, sef oherwydd fod y planhigyn cyffredin o’r un enw ( enwau eraill Cwlyn y Mél, a Llysiau’r Dryw ) yn tyfu yn amlwg ar y tir. Yn ôl botanegwyr mae’n perthyn i un o’r teuluoedd pwysicaf o blanhigion.

DINAS

Mae’n debyg mai’r diffiniad o ddinas rydym i gyd yn gyfarwydd ag ef yw ‘ lle gydag eglwys gadeiriol’; fodd bynnag, y diffiniad mwy arferol heddiw yw lle may na thref gyda llawer o bobl yn byw ynddi. Fodd bynnag, nid dyna ei ystyr yn wreiddiol.

Mae ‘dinas’ yn hen air yn y Gymraeg; yn wir, mae’n mae’n dod ‘r Frythoneg ‘duno’, sydd yntau yn dod o’r Gelteg ‘dounon’, ac mae’n cyfateb i’r gair Gwyddeleg ‘dun’. Mae’r geiriau hyn i gyd, ym mhob  un o’r ieithoedd, yn golygu ‘amddiffynfa’, neu ‘gaer’. Dyna yw’r ystyr ym mhob un o’r enwau hyn ynghyd â nifer helaeth o enwau eraill tebyg – Dinbych, Rhuthun, Dinorwig, Dunfermline, Dundee, Llundain, Dumbarton, Dun Laighoire.

A dyna sydd ym Mhendinas, olion hen wersyll, neu gaer fechan o gyfnod cynhanes. Ychydig iawn o olion sydd ar gael bellach, gan fod gweithgaredd canrifoedd wedi chwalu llawer o’r hen gaer, a choed a drysi wedi ei chuddio. Gwersyll, neu gaer, fechan ydoedd, a hynny o gyfnod cyn-Rufeinig.

Ol-nodyn

Mae’r terfyniad ‘-as’ yn gallu dynodi ‘tir yn perthyn i’ , felly, yn union fel y mae ‘teyrnas’ yn golygu y tir sy’n eiddo i’r teyrn ( brenin), gall ‘dinas’ olygu ‘ y tir sy’n perthyn i’r gaer’

Cymysgmai

Dyma, eto, un o’r enwau hynny y mae mynd i chwilio amdano heddiw yn ofer; mae wedi diflannu o’r ardal. Yn gyffredinol, mae tri rheswm penodol pam y bu i enwau ddiflannu yn Nyffryn Ogwen

  1. Y chwarel, neu’n hytrach y domen. Diflannodd sawl fferm a thyddyn, yn gyfangwbl, neu’n rhannol, o dan y domen fel yr ehangodd dros y blynyddoedd. Sonnir am nifer o’r rhain mewn sylwadau ar ddaliadau unigol a chaeau
  2. Y chwarel yn anuniongyrchol, oherwydd adeiladu tai ar gyfer y gweithlu mawr a gyflogid, a’r strwythurau cynnal y gymdeithas – siopau, crefftwyr, gweithwyr proffesiynol, ac yn y blaen. Rhwng 1790 ac 1880 yr adeiladwyd y cyfan o bentrefi Dyffryn Ogwen, ar dir a oedd, cyn hynny, yn dir amaethyddol, yn gaeau, tyddynnod, a ffermydd. O’r 1930au ymlaen diflannodd mwy o dir gydag adeiladu stadau o dai gan Gyngor Trefol Bethesda. Yn fras, gellir dweud na chollwyd nifer o enwau’r daliadau amaethyddol, gan i’r tai a godwyd gadw enw’r daliad gan amlaf, megis Pen y bryn, Caellwyngrydd, Pant, ond collwyd enwau’r caeau i gyd, fwy neu lai.
  3. Ad-drefnu amaethyddol, ac ehangu’r Parc, yn hendref Llanllechid rhwng 1840 ac 1860, lle collwyd nifer o ddaliadau unigol. Collwyd enwau’r caeau oherwydd mai rhan o’r broses oedd creu caeau mwy. Sonnir am y rhain mewn nodiadau ar ddaliadau a chaeau unigol.

Fodd bynnag, nid yw diflaniad Cymsygmai yn cael ei egluro gan yr un o’r tri rheswm uchod, ac ni wyddom pam y diflannodd.

Fferm fynydd o 61 acer oedd Cymysgmai, gyda’i thir uwchben y Gerlan bresennol. Mae’r enw yn hen; yn Archif Melville Richards, nodir cyfeiriad at yr enw yn 1289 – gallai’r enw fod ar ddaliad, ond tebycach mai enw ar dir ydyw.  Roedd y daliad yn 1765 yn terfynu ar afon Ffrydlas un ochr, a Than y Garth, Parc, Gerlan, a Chiltrefnus ar y lleill. Gan mai rhai o’i chaeau yn 1765 oedd dau gae o’r enw Freithwen ( 5 a 4 acer ), a dau arall Nant Du ( 4 ac 1 ), mae’n sicr mai ei lleoliad oedd ble mae Tai’n Cae, Freithwen, a Nant y Ty heddiw. Mae peth amheuaeth pa mor uchel i’r mynydd yr âi ei thir, gan fod Syr Ifor Williams , wrth drafod enwau’r mynyddoedd Drosgl a Llefn, yn gosod ‘Weuncwsmai’ rhwng y ddau. Os cywir hynny, byddai yn ei gosod yn uchel i fyny, wrth draed Gyrn. Mae Hugh Derfel, yntau, yn sôn am le o’r enw Foty Famaeth yn y mynydd ar lan Ffrydlas, a hynny wrth drafod Cymysgmai. Mae’n sôn am chwedl leol yn nodi mai yno, yn Foty’r Famaeth, ar dir Cymysgmai, y ganed Twm Sion Cati, ac mai wedyn yr aeth i Dregaron, y lle a gysylltir gyda Thwm yn gyffredinol.Cymysgmai

Adfeilion rhwng Freithwen a Than y Garth – gallent fod yn adfeilion Cymysgmai, ond nid oes unrhyw sicrwydd

Yn ôl Arolwg 1765 yr oedd ty ar y fferm; mae adfeilion ar y ffordd rhwng Freithwen a Than y Garth,a gallai’r rhain fod yn adfeilion y fferm, ond nid oes dim gennyf i brofi hynny. Mae’r fferm ar Arolwg Degwm 1838-40, gyda’r Parch John Hughes yn dal 66 acer, ond mae’n amlwg nad oes ty yno wedi hyn, gan nad yw’n ymddangos ar unrhyw Gyfrifiad. Mae’n amlwg mai hanes Cymysgmai fu dadfeilio, a rhannu’n dri daliad Tai’n Cae, Freithwen, a Nant y Ty.

Am yr enw, mae Hugh Derfel yn ei alw’n Gwauncwysmai, a’i wyr, Syr Ifor, yn nodi Weuncwsmai; byddai hynny’n rhoi ystyr iddo o ‘waun a gâi ei haredig ( cwys ) ym mis Mai’, ar adeg pan mai diwedd Mawrth, dechrau Ebrill fyddai’r adeg i aredig. Y rheswm am fod yn hwyr fyddai ei bod mor uchel. Fodd bynnag, nid dyma’r lle i drafod dulliau nac arferion amaethyddol, nac i gwestiynu a fyddai gwaun fyth yn cael ei haredig. Byddai’n hawdd gweld sut y byddai’r iaith lafar wedi cywasgu’r enw i Cymysgmai. Eto, os cywir dyfaliad y taid a’i wyr, fe’i cywasgwyd yn gynnar ofnadwy – Cymysgmai ydoedd yn 1765, ac  mor gynnar â 1289. Mae’r dyddiad olaf hwn yn dystiolaeth mor eithriadol o gynnar fel ei bod yn anodd credu yn ‘waun cwys Mai’ fel yr enw gwreiddiol, ac mae rhyw deimlad gennyf mai ystumio gair anghyfarwydd i eirfa gyfoes sydd yma. Efallai fod yr ystyr wreiddiol wedi mynd ar ddifancoll, yn union fel yr aeth y fferm hithau. Pwy a wyr erbyn heddiw?

Dologwen

Dyma un arall o’r daliadau yn Nyffryn Ogwen nad oes pwrpas mynd i chwilio amdani; y mae wedi mynd ers blynyddoedd lawer. Bu yn hendref Llanllechid , hyd nes iddi ddiflannu am ganrifoedd, ar lannau’r Ogwen rhwng Talybont a’r aber, cyn diflannu i’r Paec,pan ehangwyd hwnnw ynyr 1830au – nid yw’n ymddangos ar restr yr Arolwg Degwm 1838-40. Roedd hi yma cyn belled yn ôl ag 1426/7, oherwydd mewn dogfen o’r adeg hynny nodir

ten vigrates of arable land in a place called dologfaen in the township of bodfaio’

Hen fesur tir oedd ‘vigrate‘, ond nid oes sicrwyddfaint yn union ydoedd. Mae un ffynhonnell ganoloesol yn nodi mai 24 acer oedd ‘vigrate’. Diffiniad ‘acer’ oedd yr arwynebedd o dir y gellid ei aredig mewn un diwrnod gyda gwedd o ychen,ac roedd hynny’n fras yn cyfateb i faint yr acer gyfoes, er fod amrywiadau mawr mewn gwahanol rannau o Brydain. Os gellir rhoi coel ar yr unig ddiffiniad a geir, roedd Dologwen yn dir âr sylweddol o tua 250 acer, sy’n faint sylweddol o dir da yn y Canol Oesoedd. Erbyn Arolwg 1768, dim ond 76 acer oedd daliadau Talybont a Dolgwen efo’i gilydd ( Roeddynt yn cael eu gosod ar y cyd ). Yr hyn sydd wedi digwydd, mae’n sicr yw fod y ddôl, oedd yn llawer mwy na’rdaliad, wedi ei rhannu i greu gwahanol ddaliadau.

Mae ‘dôl’ a ‘dolen’ yn perthyn yn agos i’w gilydd o ran ystyr; ‘dolen’ yw cylch, megis y mae sawl dolen mewn cadwyn, pob un ynghlwm wrth ei gilydd. Dyna yw sail y gair ‘dôl, hefyd; ‘dôl’ yw’r tir gwastad, fel arfer ar lawr gwlad, neu ddyffryn llydan,  sy’n cael ei amgau gan dro mewn afon. Dim ond mewn tiroedd o’r fath y mae afon yn llifo’n ddigon araf i fedru ymdroelli. Mae’r ddôl, oherwydd ei safle, yn aml yn cael ei gorlifo gan yr afon pan fo llif uchel yn honno, a chanlyniad hynny yw fod y tir yn ffrwythlon. Mae’r gair ‘dolydd’ bob amser yn creu darlun o dir da, ffrwythlon yn ein meddyliau. Tir felly oedd tir Dologwen