P R RH

Awdur: Dafydd Fôn  Mai 2020 ymlaen

Pantdreiniog   Pant y Cyff Parc Newydd  Parc y Moch  Pentre   Plas Hwfa   Plas Ucha  Rachub

Pantdreiniog

Mae ystyr yr enw yn eithaf clir, sef ‘pant’, sef nodwedd ddaearyddol tebyg i bowlen

(‘ hollow’ )  efo ‘llwyni drain’neu ‘fieri’,  ynddo. Mewn tirwedd fynyddig, yn enwedig ar lethrau is y mynyddoedd, mae pantiau a bryniau yn nodwedd gyffredin.

Yn wreiddiol roedd y pantdreiniog ar dir fferm Cilfodan ( Cilfodan Isaf, pan oedd y daliad hwnnw yn ddwy fferm ), ond nid oedd yn enw ar gae ar y fferm, eithr, yn hytrach ar y nodwedd ddaearyddol a nodwyd. Gellir ei leoli’n fras, nid yn unig oherwydd safle’r chwarel a enwyd yn ‘Chwarel Pantdreiniog’, ond oherwydd dau enw, sef Cae Garw a Phant y Cledr. Nodir y ddau enw hyn ar restr caeau ar fferm Cilfodan yn 1691.  Er na allwn leoli Pantdreiniog yn union , nid dyna’r achos gyda’r ddau arall, neu’n hytrach yr un arall, gan y nodir, yn 1691,

‘ Cae Garrow, alias pant y kleder’,

felly yr un oedd y ddau.

Roedd y cae ‘ abutting the river ‘, sef ar lan Ogwan, felly, yn fras,  yn y rhan honno o Fethesda heddiw o Bantdreiniog i’r afon. Yn ôl Cyfrifiad 1841, roedd Pant y Cledr, hefyd, yn ffinio gyda thir Coetmor.

Yn 1841 yr oedd dau glwstwr o dai nesaf i’w gilydd o’r enw Cae Garw, ( 17 ty ) a Phantdreiniog ( 12 ty), tra, yn 1851, roedd 28 ty Pantdreiniog, 10 Cae Garw,a 3 Pant y Cledr. Ar sail eu lle yn rhestr y Cyfrifiad, gellir eu lleoli’n fras yn ymyl tai Bryntirion heddiw, rhwng Bryntirion a Than y Ffordd ( ailenwyd y rhai sydd ar ôl yn Rhes Penybryn) felly, gellir bod yn weddol sicr fod y tai hyn yn rhan isaf Pantdreiniog. Nid ydynt yn bod bellach, oherwydd, mae’n sicr, iddynt fynd o dan domen Chwarel Pantdreiniog, ( er y gallai rhai, wrth reswm, fod wedi eu hailenwi).

Pant y Cyff

Mae ambell enw sy’n hawdd ei ddeall, oherwydd fod ystyron y geiriau yn wybyddus, ond yn anodd ei egluro, oherwydd na wyddom pam y rhoddwyd yr enw arno; un o’r rheiny ydy Pant y Cyff, y fferm sylweddol sydd ar lethrau isaf Moelyci ger Pentir

Mae ‘pant’ yn amlwg, yn enwedig mewn ardal sy’n llawn o bantiau!

Am’cyff’ wedyn, rhydd Geiriadur Prifysgol Cymru sawl ystyr tebyg i’r gair. Gall fod yn bren trwchus, neu fonyn coeden, fel yn ‘boncyff’; gall fod yn gorff, heb yr aelodau, gall fod yn drosiadol am berson diddeall. Mewn ardal oedd yn llawn o goed o bob maint, chreda i ddim fod ‘na foncyff fyddai gymaint yn fwy na phob un arall fel yr enwid fferm ar ei ôl! Fe ellid bod rhyw hurtyn diddeall hollol wedi byw yno rywdro, ond amheuaf, rywsut.

Beth am ystyr arall sydd i ‘cyff’, sef yr ystyr sy’n rhoi ‘cyffion’ inni heddiw am y taclau hynny sy’n rhwystro rhywun rhag dianc, trwy gau am y breichiau a/ neu’r coesau. Mae nofel Kate Roberts Traed mewn Cyffion yn disgrifio pobl wedi eu caethiwo gan dlodi a’u hamgylchiadau cyffredinol, ac na allant ddianc ohonynt.

Yn wreiddiol, cyffion oedd y ddyfais gyhoeddus lle carcherid troseddwyr trwy roi eu traed ynghlwm mewn pren. 

Mae defnyddio cyffion i garcharu mân droseddwyr yn hen iawn – sonnir amdanynt yn llyfr Job yn yr Hen Destament. Yn Lloegr roedd Deddf y Llafurwyr 1351 yn mynnu fod cyffion yn cael eu codi ym mhob tref a phentref yn Lloegr ar gyfer cosbi ‘gweithwyr anhydrin ac afreolus’. Mae’n debyg y byddai’r gyfraith hon yn berthnasol i diroedd y yr hen dywysogaeth yng Nghymru, hefyd. Defnyddiwyd y cyffion yn rheolaidd o’r 1500au i ddiwedd yr 19eg ganrif trwy Brydain; yn wir, yn Adpar, ger Castellnewydd Emlyn, yn 1872 y mae’r enghraifft olaf o roi rhywun mewn cyffion ym Mhrydain.

Mewn trefi a phentrefi mawr byddai’r cyffion ar y sgwâr, neu ger yr eglwys, er mwyn i’r trigolion gael poenydio’r rhai oedd ynddynt, ac er mwyn rhoi rhybudd i eraill. Fodd bynnag, mewn ardaloedd gwledig, ble nad oedd canolfan poblogaeth, lleolid y cyffion ar fin ffordd brysur, neu ar groesffordd, er mwyn i bawb a âi heibio weld y rhai oedd ynddynt. Dylid cofio mai mewn mannau fel hyn, hefyd, y crogid, ac y gadewid, cyrff drwgweithredwyr difrifol hyd at ganol y 19eg ganrif, fel arwydd cyhoeddus a rhybudd o gosb am droseddu. Roedd Pant y Cyff mewn lle felly, ar fin yr hen lwybr o Ddyffryn Ogwen i Bentir, a’r hen lwybr o Landygai i Gaernafon, yn ogystal â llwybr y porthmyn o Borthaethwy trwy Bentir am Nant Ffrancon. Yn wir, roedd ar groesffordd llwybrau pwysig. Byddai gosod cyffion mewn lle fel hyn yn eithaf dealladwy.

Nodir sawl lle yng Nghymru gyda’r enw yn Archif Melville Richards, gyda’r cyfan wedi eu cofnodi yn y flwyddyn 1575 – Tire y Kyffion, Maes y Cyffion, Erw’r Cyff, Nant y Kyffion, Gwern y Cyffion, Grofft y Cyffion. Byddai’n rhesymol meddwl mai dyna’r rheswm dros enw Pant y Cyff ym mhlwyf Llandygai, hefyd

Ond, efallai, mai hurtyn dwl yn eistedd ar fonyn coeden mawr oedd yno,wedi’r cwbl!

Fel ôl-nodyn, prif bwrpas rhoi rhywun yn y cyffion oedd er mwyn i bobl chwerthin am eu pennau, a’u gwawdio – yn aml, byddid yn codi goglais arnynt trwy gosi gwadnau eu traed. Hyn yw gwraidd y briod-ddull ‘ gwneud rhywun yn gyff gwawd’, sef gwneud rhywun yn destun sbort. Roedd hi, hefyd, yn arfer yn y Canol Oesoedd i feirdd fod mewn neuaddau a llysoedd dros yr uchel wyliau. Un arfer i ddifyrru’r nosweithiau oedd cael y beirdd llai – y glêr – i ganu cerddi yn dychanu’r bardd gorau yno – y pencerdd. Mewn achos o’r fath roedd y pencerdd yn cael ei wneud yn ‘gyff clêr’, sef yn destun gwawd beirdd llai.

 

Parc Newydd

Parc

Ymddengys Parc yn arolwg 1768 o diroedd Stâd y Penrhyn, yn ei safle bresennol, yn terfynu ar y mynydd i un cyferiad, a fferm Cymysgmai ar y llall. O safbwynt yr enw, mae’n arwyddocaol mai un cae 14 acer ydyw’r daliad, sef parc go iawn. Ymddengys yn yr Arolwg Degwm 1838-40 fel daliad o’r un maint.

Parc y Moch

parc

Gan mai perthyn i Stâd Coetmor yr oedd Parc y Moch, nid yw’r wybodaeth amdano mor helaeth â hynny. Yn ôl yr Arolwg Degwm 1838 -40, roedd yn 7 acer o faint. Roedd hi’n hen arfer yng Nghymru, ( fel yng ngweddill Ewrop ), i yrru moch i’r coed yn yr hydref i besgi ar y mes oedd yn ddigonedd o dan y coed derw. Ond mae eglurhâd mwy penodol i enw’r lle. Yn ôl Hugh Derfel Hughes, Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid ( 1866 )

yr oedd yng Nghoetmor oddeutu 80 mlynedd yn ol,( diwedd 18 ganrif ) ac ar ôl hynny, foch duon bychain yn cael eu cadw ganddynt mewn lle a elwid Parc y Moch, ac o’r moch hyn y cyflawnid angen y gegin’

Mae’n ddiddorol nodi fod yna Barc y Moch, hefyd, ar demesne y Penrhyn, gydag arwynebedd 9 acer, yn gwneud yr un peth ag ydoedd Parc Moch Coetmor, mae’n sicr.

Pentre(f)

Fferm fwyaf Nant Ffrancon, yn 1388 o aceri, er fod Cwm Idwal a Chwm Cywion yn 1200 o’r aceri rheiny. Mae’r enw ‘ pentref’ yn dod o drefn y Canol Oesoedd; roedd yr arglwydd, neu berchennog y tir, yn byw yn ei lys, ac ym mhen pellaf y tir , roedd ei fileiniaid yn byw. Y ‘bileiniaid’ oedd y bobl rheiny oedd yn gaeth i’r tir, ac yn eiddo perchennog y tir; nid oedd ganddynt hawl i adael y tir hwnnw, i fyw neu weithio rywle arall, ac fe allent gael eu gwerthu efo’r tir; yn gymdeithasol, un gris yn uwch na chaethweision oeddynt. Ni wyddys beth oedd enw’r ‘dre’ yn Nant Ffrancon, ond mae’r ‘maes’ ym M, aes Caradog, a Thynymaes, yn awgrymu lleoliad y fferm. Ar ei chyrrion eithaf yr oedd y ‘pentre’ lle’r oedd y bileiniaid yn byw.

Plas Hwfa

Am hanes Plas Hwfa,gweler y safwe Hanes Dyffryn Ogwen

Saif Plas Hwfa ar fin yr A55; fe’i cyrhaeddir trwy ei chroesi ar yr is-ffordd o Gatws heibio Talybont Uchaf. Mae’n adeilad cofrestredig

Mae ‘plas’ heddiw yn golygu adeilad mawr crand, yn perthyn i uchelwr, ond doedd hi ddim felly erioed. Mae’r gair Cymraeg ‘plas’ yn syml yn dod o’r gair Saesneg cyffredin ‘place’. Yn y Gymraeg,mewn enwau llefydd, daeth i olygu ‘ty mwy na’r cyffredin’. Yn amlach na heb yr oedd plas yn fferm oedd yn perthyn i’r ffermwr ei hun, ac nid i stâd. Pan oedd y ffermwr yn berchen ar ei dir ei hun, fe’i gelwid yn ‘iwman’, ac roedd yn ddyn rhydd , yn gweinyddu ar reithgor. Yn y gymdeithas ganol-oesol diweddar, roedd yr iwmyn yn ddosbarth o bobl rhwng yr uchelwyr a’r gweithwyr cyffredin a’r ffermwyr cyffredin; hwy oedd y mân uchelwyr, a’r prif ffermwyr. Cyffredin iawn oedd tai’r ffermwyr cyffredin, ond daeth tai’r iwmyn a’r prif uchelwyr yn fwy. Hyd at Oes y Tuduriaid, unllawr oedd neuaddau’r uchelwyr a thai’r iwmyn, ond, yn ystod y cyfnod hwn, fe ddatblygwyd y simnai, gan symud y tân i dalcenni’r cartrefi. Canlyniad hynny oedd datblygiad llawr arall ar y ty, gydag ystafelloedd unigol. Gyda llaw, roedd y simneiau cynnar yn beryg bywyd, ond stori arall ydy honno. Fel y tyfodd tai’r mân uchelwyr a’r iwmyn mwyaf llewyrchus, enwyd rhai ohonynt yn ‘Blas’, oherwydd dyna oeddynt, o’u cymharu â’r rhan fwyaf o dai, ond ni fyddent fyth yn cael eu cydnabod fel ‘plas’ yn ystyr cyfoes y gair. Mae nifer o ffermydd sylweddol, yn enwedig ar lawr gwlad, yn dwyn yr enw ‘plas’, yn deillio o’r cyfnod pan oeddynt yn dai mwy na’r arfer, ac yn perthyn i’r dosbarth a nodwyd. Doedd y fferm ddim yn sylweddol; o leiaf, yn 1841, 10 acer ydoedd, ond, yn sicr, yr oedd y ty.

Hwfa

Enw person; ef, mae’n amlwg, oedd perchennog y ‘plas’ ar un adeg, a hynny’n gynnar, yn sicr cyn amser yr Esgob Griffith Williams. Er ei fod yn agos, nid oes raid iddo fod yr un person ag a gofir yn ‘Pant Hwfa’, gan fod Hwfa yn un o’r enwau mwyaf cyffredin yng ngogledd Cymru yn y Canol Oesoedd; ceir Tre Hwfa, Cae Hwfa, Pant Hwfa, ac ymddengys yr enw mewn sawl rhestr o ddynion canoloesol. Fel ffasiwn ym mhob oes, diflannodd yr enw, ac anaml iawn y gwelwyd ef wedyn, er fod yr Archdderwydd hunan-bwysig hwnnw, Hwfa Môn yn teyrnasu gyda’r enw yn niwedd y19eg ganrif – ond cymryd yr enw o Rostrehwfa ger Llangefni a wnaeth ef.

Plas Uchaf

Fferm sylweddol o 85 acer yn 1785. Yn wreiddiol, yn amlwg yn eiddo i’r un oedd yn ei ffermio. ( Gweler Plas ). Mae’r Uchaf yn yr enw yn amlwg, ond nid mor glir ‘uchaf’ o’i gymharu â beth ? Gweddill y plwy, neu blas arall? Haws gebbyf gredu mai’r ail, efallai Plas Hwfa, ond ni eelir dweud i sicrwydd heddiw.

 

Rachub

Yn ôl Syr Ifor Williams, mae’r enw cyffredin ‘achub’, wedi dod i’r Gymraeg o’r Lladin ‘occupo’, yr un gair ag sydd wedi rhoi ‘occupy’ yn y Saesneg. Mae’n golygu ‘ cymryd meddiant, neu gymryd gafael,’ o rywbeth.Mewn achos tir, mae’n golygu ‘ennill tir/ cymryd meddiant o gyflwr gwyllt’. Mae cofnod o ddau gae o’r enw hwn yn Nyffryn Ogwen, un ar fferm Cilfodan ym mhlwyf Llanllechid, a’r llall ar dir Ty Hen, (40 acer )  ym mhlwyf Llandygai ( Mae’r cae hwn a’r fferm, ynghyd a’r Ty Hen arall – 62 acer, a daliadau eraill, heddiw o dan domen y chwarel )

Yr hyn sy’n ddiddorol am y ddau yw eu bod, ill dau, ar derfyn uchaf y ddwy fferm, ar y terfyn â’r mynydd; arwydd, mae’n debyg, mai eu hennill o’r mynydd yn ddiweddarach na gweddill y fferm a wnaethpwyd. Roedd olion pentref o’r un enw mewn ardal fynyddig arall, Penmachno, ac roedd fferm o’r enw yn Llyn. Mae map 1791 John Evans o Ogledd Cymru yn dangos ‘achibuchaf’, ger Caellwyngrydd, ac mae papurau Carter Vincent yn sôn am ‘achubuchaf’ yn 1819. Dangosodd Linda Pritchard mewn erthygl werthfawr yn y wefan Hanes Dyffryn Ogwen ble’r oedd safle hen gapel Yr Achub, a leolwyd ar y tir o’r un enw, sef rywle heb fod nepell o sgwâr presennol y pentref.

Yr enw ar y pentref hyd yn weddol ddiweddar oedd Caellwyngrydd, ar ôl yr hen dyddyn 12 acer yr adeiladwyd yn gynnar arno. Yng Nghyfrifiad 1841 dim ond 12 ty a elwid yn Rachub, gyda 60 person yn byw ynddynt, tra roedd 487 o bobl yn byw yn 99 ty Caellwyngrydd. Eto daeth y brawd bach i ddwyn enw ei frawd mawr, ac, erbyn heddiw, does dim llawer o’r trigolion presennol yn gwybod am, heb sôn am ddefnyddio’r enw ‘Caellwyngrydd’. Mae’n ddirgelach sut y digwyddodd hyn, ond , mewn ambell achos tebyg, mae lleoli swyddfa bost yn rhoi enw’r swyddfa i’r ardal. Mae’n debyg fod lleoli’r Swyddfa Bost ar y sgwâr, yn ardal fechan Rachub, gan roi’r enw post Rachub i’r cylch , wedi dylanwadu ar fabwysiadu’r enw ‘Rachub’ am yr holl bentref.